૩૭. આંધળી નિંદા

“ભલુભાઈના સમાચાર સાંભળ્યા? ગજબ કહેવાય, નહીં?”

        “ગજબ જ કહેવાય ને! આખી દુનિયા જાણે છે… હવે તો ટી.વી. પર સમાચાર આપવાના જ બાકી રહે છે!”

        “તમને નથી લાગતું વડીલ, કે ભલુભાએ આ ઉંમરે …”

        “હાસ્તો, વળી! આ ઉંમરે તો પ્રભુ ભજન કરવાનું હોય. મોટા હોદ્દાની સરકારી નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થયા પછી માણસે પાછા આ રીતે સંસારમાં પ્રવૃત્ત થવાનું હોતું હશે?”

        “કેમ? એમાં શું થ ગયું? કો પ્રલય થ ગયો? આપણું માનસ જ દૂષિત છે. કોઈના પણ વિષે કશું જાણ્યા વિના આપણે એની નિંદા કરવા બેસી જએ  છીએ…”

        “ભલા માણસ! તમે ય ખાલી પીલી કાં ભલુભાના વકીલ થ જાવ છો?” જરાક સમજો તો ખરા દરેક ચીજની એક ઉંમર હોય છે. ભણવાની ઉંમરે ભણાય, પરણવાની ઉંમરે પરણ્યા અને પ્રભુ ભજન કરવાની ઉંમરે હાથમાં માળા જ શોભે!”

        “એટલે જ તમારા હાથમાં આ ઉંમરે સિગારેટ માળા જેવી દેખાય છે, ખરું ને નાનાકાકા?”

        રાતના દસેક વાગ્યે સોસાયટીના નાકે આવેલા પાનના ગલ્લાની બાજુના ઓટલા પર ચાલતી આજની ગંભીર સામાજિક ચર્ચાનો વિષય ભલુકાકા હતા. કસ્ટમ્સ એન્ડ સેન્ટ્રલમાં નિવૃત્ત થયે એમને બે વર્ષ થયા હતા. એમને બે દીકરા હતા. દીકરી એકેય નહોતી. બન્ને દીકરાઓ ઠેકાણે પડી ગયા હતા. મોટો સુરતની એક કોલેજમાં સંસ્કૃતનો પ્રોફેસર હતો અને નાનો મુંબમાં પોતાનો ધંધો કરતો હતો. મોટો દીકરો ધોતિયું-ઝભ્ભો નહોતો પહેરતો અને ચોટલી નહોતો રાખતો એટલું જ, બાકી એણે પોતાના રૂંવે રૂંવે સંસ્કૃતને એવું તો સમાવી લીધું હતું કે એને ‘ટિપિકલ શાસ્ત્રીજી’ જ કહેવું પડે. ભલુકાકા પ્રમાણમાં બહુ ‘રેશનલ’ માણસ હતા. પરંતુ એમનાં પત્ની મહાધાર્મિક અને કર્મકાંડી સંસ્કારનાં હતાં. મોટા દીકરા પર માતાના એ સંસ્કારો જાણે છવા ગયા હતા.

        નાનો દીકરો સારું સાસરું મળવાથી વધુ સુખી હતો. એના સાળાઓ સધ્ધર હતા. એમણે જ એને મુંબમાં હાર્ડવેરના ધંધાનો કીડો બનાવી દીધો હતો. છોકરો ધંધામાંથી નવરો નહોતો પડતો અને પાછું આર્થિક વર્ચસ્વને લીધે એની વહુનું રાજ સ્થપા ગયું હતું. ભલુભા સતત ચુસ્ત અને પ્રવૃત્તિશીલ રહેનાર માણસ હતા. સવારે ઊઠીને કાંકરિયાનાં ત્રણ પૂરાં ચક્કર લગાવનાર ભલુભાને માત્ર ઉંમરને કારણે જ સરકારે નિવૃત્ત કર્યા હતા. આવા કિસ્સાઓમાં ઉંમરના ચોક્ઠાં કેટલાં બધાં સતાર્કિક અને જડ બની જતાં હોય છે એ ભલુભાને જોયા પછી તરત સમજાઈ જાય. એમની ચુસ્તી અને સ્ફૂર્તિ જોયા પછી એમને શા માટે નિવૃત્ત કરવા જોએ એવો સવાલ અચૂક જાગે.

        નિવૃત્ત થયા પછી ભલુભાને પી.એફ. અને ગ્રેજ્યુઈટીની સારી એવી રકમ મળી હતી. અમદાવાદમાં નાનકડો બંગલો પણ એમણે બનાવેલો હતો. બરાબર બાર વર્ષ પહેલાં એમનાં પત્ની કેન્સરની જીવલેણ બીમારીમાં મૃત્યુ પામ્યાં એ પછી ખરું પૂછો તો ભલુકાકાનું જીવન ધીમે ધીમે સાવ એકલવાયું બની ગયું હતું. પરંતુ સતત પ્રવૃત્તિશીલ રહીને એમણે એકલતાને હંફાવી હતી.

        નિવૃત્ત થયા પછી એમની પાસે પ્રવૃત્તિ રહી નહોતી. હવે ઘરમાં રહેવાનું પણ ગમતું નહોતું. ‘શાસ્ત્રીજી’ના આગ્રહથી સુરત ગયા. પરંતુ એક તો સુરતનું ભેજવાળું હવામાન અને ઉપરથી શાસ્ત્રીજીનું ધાર્મિક ભેજથી ભીનું ભીનું ભેજું! બાપ દીકરાનો મેળ જામ્યો નહીં. બે પેઢીનું અંતર હંમેશાં કામ કરે છે. અહીં પણ એવું અંતર કામ કરતું હતું, પરંતુ ભલુભાઈના કિસ્સામાં ઊંધું હતું. શાસ્ત્રીજી ગઈ પેઢીના અને ભલુભાઈ નવી પેઢીના હોય એમ લાગતું હતું!

        થોડા દિવસ નાનાને ત્યાં મુંબ રહેવા ગયા. પરંતુ જીવનભર પોતાના જ શાસન જીવેલા ભલુભાને પુત્રવધૂનું શાસન માફક ન આવે એ સમજી શકાય તેવી વાત છે. નજીક ગયા પછી ડુંગરા પર ધૂળ અને ઢેફાં જ વધુ હોય છે એ વાતની એમને ફરી એક વાર પ્રતીતિ થ. ભલુભા પાછા અમદાવાદ આવી ગયા. લાબ્રેરી, નાટક અને ‘અમદાવાદમાં આજે’ની કોલમ વાંચીને રસ પડે એવા પરિસંવાદો કે વ્યાખ્યાનોમાં હાજરી આપવી એ એમનો શોખ થ પડ્યો. કહો કે એ જ એમની પ્રવૃત્તિ બની ગ. સારી હોટેલમાં સવાર-સાંજ જમવા માટે એમની પાસે પૈસા ખૂટવાના નહોતા.

        ભલુભાનું ‘બેકગ્રાઉન્ડ’ જાણવાની કોને ચિંતા નહોતી. એટલે જ પાનના ગલ્લે આજે ભલુભા જીભે ચડી ગયા હતા. બાસઠ વર્ષની ઉંમરે ભલુભાએ લગ્ન કર્યા. એ વાત જ કોથી સહન થતી નહોતી. છેવટે એક સણસણતો સવાલ નાનકાકાના માથા પર પટકાયો, “કાકા, તમે મને ભલે વકીલ કહો કે જે કહેવું તે કહો, પરંતુ તમારી એક વાત સાથે હું સંમત નથી થતો…”

        “ક વાત?”

        “એ જ કે દરેક ચીજ માટે એક ઉંમર હોય છે.” હોય તે જ થાય… આ ઉંમર તો પ્રભુ ભજનની છે , પરણવાની થોડી છે?”

        “હું બિલકુલ સંમત નથી. ભલુકાકા તો ઠીક, કો પણ વ્યક્તિ વિષે એના ‘બેકગ્રાઉન્ડ’ ને જાણ્યા વિના કો પણ અભિપ્રાય આપવાનો આપણને અધિકાર નથી. ભલુકાકા વિષે તમે શું જાણો છો?”

        “એમાં જાણવાનું શું છે? સીધી વાત છે. આ કં પરણવાની ઉંમર નથી. નવી પેઢી પર આપણે શું સંસ્કારની છાપ પાડવાના હતા?”

        “આ બધી વાહિયાત વાતો છે, કાકા! હું તો સ્પષ્ટ માનું છું કે ગમે તે ઉંમર લગ્ન માટેની ઉંમર છે. ભલુકાકાને આજે લગ્નની જેટલી જરૂરિયાત છે એટલી કદાચ અત્યારે ખુદ માટે પણ નથી…”

સમાજ નિંદાના અભિશાપમાંથી ક્યારે મુક્ત થશે?

               “મને ખબર છે કે આ વાત અત્યારે તમારા ગળે નહીં ઉતરે, કારણ કે તમે એ તબક્કામાંથી પસાર થતા નથી. ભલુકાકાને નિવૃત્ત થયા પછી જ ખરેખરી એકલતા સાલી છે. એમના દીકરાઓ એમની વૃદ્ધાવસ્થાની લાકડી બની શકે તેમ નથી. એમણે વગર વાંકે આવું એકાકી જીવન શા માટે વેંઢારવું જોઈએ? વળી ગમે તે ઉંમરે પણ માણસના શરીરની ભૂખ કંઈ મરી પરવારતી નથી. ભલુકાકા જુવાનને પણ શરમાવે એટલી શારીરિક સજ્જતા ધરાવે છે. પછી એમણે શા માટે એ ભૂખને પણ દબાવીને જ બેસી રહેવું?”

        નરેશ એકી શ્વાસે અને સહેજ ઊંચા અવાજે બોલી રહ્યો હતો. ત્યારે બીજા બધા જ ઊંચા નીચા થ રહ્યા હતા. પરંતુ જાણે દરેકની જીભ સીવા હતી. નરેશે આગળ ચલાવ્યું, “ભલુકાકા પાસે કદાચ પચાસેક લાખ રૂપિયા રોકડા હશે. એ ઉપરાંત એમના બંગલાની પણ સારી કિંમત ઉપજી શકે તેમ છે. એમની અવસ્થામાં કો એમને કામ નથી લાગ્યું, એમનું પોતાનું લોહી પણ નહીં. પછી શા માટે એમણે એ સંપત્તિ કોને આપવી જોએ? સંપત્તિ આપવી એ પણ એક મનગમતો અધિકાર છે. એટલું ગુમાન એમને બાકીનું જીવન સુખથી જીવવા માટે પૂરતું નથી?”

        કો કં જ બોલતું નહોતું. એટલે નરેશે વાતને આગળ લંબાવી, “મને ખબર છે કે તમારી પાસે હવે કો જવાબ નહીં હોય. તમે એવી એકલતા જો નથી અને ભોગવી નથી. અને હા, ભલુકાકાએ એક સ્ત્રી સાથે રીતસર અને વિધિસર લગ્ન કરીને એને પત્નીનો દરજ્જો આપ્યો છે એ વાત તમે કેમ ભૂલી જાવો છો? એને બદલે એ ચોરી છૂપીથી વેશ્યાનું ઘર ગણતા હોત કે કોકની પત્ની સાથે છૂપો સંબંધ રાખતા હોત તો તમને વાંધો નહોતો…”

        નરેશના અવાજમાં રીતસરની કડવાશ હતી. બધા એકબીજાનું મોં જોતા હતા. એણે ઝભ્ભાના ખિસામાંથી સિગારેટ કાઢીને સળગાવી. પછી કહ્યું, “ભલુકાકા ભલે મારા કરતાં બેવડી ઉંમરના રહ્યા, પરંતુ મારી અને એમની વચ્ચે મિત્રતાનો સંબંધ રહ્યો છે. તમારી જાણ માટે કહું છું કે, એમના લગ્ન વખતે હું હાજર હતો…”

        ત્યાં નરેશના ખભા પર હળવો હાથ આવ્યો. ક્યારના એની પાછળ ઊભેલા ભલુકાકા બોલ્યા, “ચાલ, નરેશ! સંસાર છે, ચાલ્યા કરે! દુનિયા છે, જેને જે કહેવું હોય તે કહે. આપણને જે ઠીક લાગે તે કરવું. તું નાહક આટલો આકરો શું કામ થાય છે? ચાલ, તારી ભાભી પાસે કોફી બનાવડાવીએ… ચાલો, મિત્રો, નાનુભા, આવજો!”

By Smita Trivedi

અમદાવાદની બી.ઍડ. કૉલેજમાં ૨૫ વર્ષ ઍસો. પ્રોફેસર તરીકે સેવા કર્યા બાદ હાલ નિવૃત્ત જીવનમાં સાહિત્ય, અધ્યાત્મ અને સંગીત સાથે પ્રવૃત્ત જીવનને માણી રહી છું. જીવનની પ્રત્યેક ક્ષણ એક નવો ઉઘાડ લઇને આવે છે, અને સતત નવું શીખવાની તક આપે છે.

Leave a comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s