અભ્યાસક્રમમાં ભાષા – આમુખ

NCTEના માર્ગદર્શન અનુસાર સમગ્ર દેશમાં શિક્ષક-પ્રશિક્ષણનો અભ્યાસક્રમ બે વર્ષનો કરવામાં આવ્યો. અભ્યાસક્રમના આ માળખામાં શિક્ષકની તાલીમ વધુ સઘન અને વાસ્તવિક બને એવા કેટલાક નવા વિષયોને દાખલ કરવામાં આવ્યાં. એમાં ‘અભ્યાસક્રમમાં ભાષા’ (Language Across Curriculum) વિષયને એક પ્રશ્નપત્ર તરીકે સ્થાન મળ્યું. જેમાં એ મુદ્દા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો કે ભાષાનો વિકાસ કોઇપણ વિષય શીખવા માટે પાયારૂપ છે, અને ભાષાનું શિક્ષણ આપવાની જવાબદારી માત્ર ભાષા શિક્ષકની નથી. કેટલાક અભ્યાસો ટાંકીને જણાવ્યું છે કે ભારતના વિદ્યાર્થીઓની વાચન ક્ષમતા નબળી છે. અને ભારતમાં શિક્ષણના માધ્યમની ભાષા મહદ્‍ અંશે અંગ્રેજી બનતી જાય છે, એટલે ઘરમાં પ્રાદેશિક કે માતૃભાષા અને શાળામાં દ્વિતીય (હિન્દી કે અંગ્રેજી) ભાષા થકી અધ્યયન કરવાનું બને છે. બદલાતાં આ સંજોગોમાં પ્રશિક્ષણાર્થીઓ શિક્ષણની સાંપ્રત પરિસ્થિતિને સમજે તે જરૂરી છે. ગણિત, વિજ્ઞાન સામાજિક વિજ્ઞાન જેવા વિષયોમાં ભાષા થકી સંકલ્પનાઓનો અર્થબોધ કેવી રીતે કરાવી શકાય તે વિષય શિક્ષકે શીખવું પડશે. એ માટે કેવી પ્રયુક્તિઓ અજમાવી શકાય તે માટે મંથન કરવું પડશે.

એક બાજુ માતૃભાષાના અસ્તિત્ત્વ સામે જોખમો તોળાઇ રહ્યા છે, ગુજરાતી ભાષાની પોતાની અસ્મિતા જોખમમાં મૂકાઇ રહી હોય તેવું લાગી રહ્યું છે. સંજોગોમાં બાળક માતૃભાષાને ગૌરવ પૂર્વક શીખે, અન્ય ભાષાઓ પણ આદરપૂર્વક શીખે તેવું વાતાવરણ સર્જવાની જરૂરિયાત છે. વર્ગખંડો બહુભાષી બન્યા છે. એકથી વધુ ભાષા આવડે તો વિવિધ સંસ્કૃતિ અને વૈશ્વિક સ્તરે આંતરક્રિયા કરવાનું સરળ બને છે. આમ, શિક્ષકે પોતે પણ વિવિધ ભાષાઓ સાથે પોતાને સંલગ્ન કરવી પડશે. શિક્ષક પાસેની અપેક્ષાઓ વિસ્તરી છે. ભૂમિકાને કેન્દ્રમાં રાખીને આજના બહુભાષી સમાજમાં શિક્ષકે અધ્યાપન કરવાનું છે અને વિદ્યાર્થીના વિકાસમાં સાચા અર્થમાં સહયોગી બનવાનું છે.

પ્રશ્નપત્રના લેખન કાર્ય દરમ્યાન ભાષા અને ભાષાના કર્મને સમજવાની નવી દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત થઇ. વિશ્વભરમાં અનેક સંશોધકો, શિક્ષકો, પ્રાધ્યાપકો, ભાષાવિદો, મનોવિજ્ઞાનીઓ જે રીતે કાર્ય કરી રહ્યા છે તે ખરેખર પ્રશંસનીય અને વંદનીય છે. ભાષા, તેનું કાર્ય, ભાષાનો વિકાસ, ભાષાના કૌશલ્યો, બહુભાષિતા, લુપ્ત થતી ભાષાઓ, અધ્યયન માટે માધ્યમની ભાષા કઇ હોવી જોઇએ, વર્ગખંડમાં ભાષાનો ઉપયોગ, ભાષાના સિધ્ધાંતો વગેરે અનેક વિષયો પર અપાર સંશોધનો થયાં છે અને થઇ રહ્યાં છે. એમના સંશોધનોએ શિક્ષણને નવી દ્રષ્ટિ પૂરી પાડી છે. ટેકનોલૉજીના વિકાસ થકી ઇન્ટરનેટે દુનિયાને આંગળીઓના વેઢાં પર લાવીને મૂકી દીધી છે. જ્ઞાન પળભરમાં હાથવગું બન્યું છે. ક્ષેત્રમાં જે લોકોએ પણ કાર્ય કર્યું છે, અને એમના જ્ઞાનને ઇન્ટરનેટ પર વિના મૂલ્યે ઉપલબ્ધ કરાવ્યું છે, તે સર્વનો હું હ્રદયપૂર્વક ઋણસ્વીકાર કરું છું, કેમ કે તે માહિતી વગર પુસ્તક લખવાનું મારે માટે શક્ય બન્યું હોત. ખોજ કરતાં કરતાં એવો પણ અહેસાસ થયો કે ગુજરાતી ભાષામાં બહુ સાહિત્ય ઉપલબ્ધ બનતું નથી, તેમ છતાં વેબગુર્જરી, રીડ ગુજરાતી ડૉટ. કૉમ, માતૃભાષા અભિયાન, સાહિત્ય સેતુ, વિકિપિડિયા જેવી કેટલીક વેબસાઇટ પ્રયત્નશીલ છે, તેમાં પ્રકાશિત થયેલા લેખોના લેખકો પ્રત્યે પણ અનુગ્રહ વ્યક્ત કરું છું. કદાચ પ્રકરણોમાં નામ સાથે ઉલ્લેખ થયો હોય તો ક્ષમા યાચું છું, પણ સંદર્ભસૂચિમાં વેબસાઇટ્સની યાદી મૂકી છે, જે વાચકોને વિશેષ વાંચન માટે લાભદાયી નિવડશે.

ગુજરાત વિદ્યાપીઠ દ્વારા માર્ચ ૨૦૧૫માં બે વર્ષના અભ્યાસક્રમ અંગે એક ચિંતન શિબિરનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. વિવિધ યુનિવર્સિટીના શિક્ષણ વિભાગમાંથી આમંત્રિત પ્રાધ્યાપકો અને આચાર્યો સાથે સંવાદ કરવાનું  બન્યું, એમાંથી સમજની એક ભૂમિકા તૈયાર થઇ. આ વિષય પર વધુ સઘન ચિંતન કરવામાં મારાં સ્વજનો અને મિત્રોએ સર્ચ લાઇટ તરીકે કાર્ય કરીને મને સહયોગ આપ્યો છે. ડૉ. કલ્પેશભાઇ પાઠક, આચાર્ય અને ડિન, આઇઆઇટીઇ, ગાંધીનગર સાથેની ચર્ચાએ મને આ વિષય અંગેની સ્પષ્ટ સમજ કેળવવામાં પાયાની ભૂમિકા ભજવી આપી હતી. પ્રકાશ કૉલેજ ઑફ ઍજ્યુકેશનમાં આ જ વિષય પર સેમિનારમાં ભાગ લેવાનું બન્યું, એ ઘટનાએ મને સાચા અર્થમાં આ વિષયને શીખવામાં એક વિદ્યાર્થી બનાવી દીધી. એ માટે પ્રિ. ડૉ. એ. ડી. શાહ અને આયોજકોનો આભાર માનું છું. એ પછી નીરવભાઇ સાથેની વાતચીતમાં આ પુસ્તક લખવાનું બન્યું, એમાં જે સમય વીત્યો, એ આ વિષયને જાણવા, સમજવા અને આનંદવામાં વિકસતો રહ્યો. વિખ્યાત ભાષાવિદ્‍ ડૉ. અરવિંદ ભાંડારી સાહેબનો તેઓના અમૂલ્ય સૂચનો અને માર્ગદર્શન બદલ અંતઃકરણ પૂર્વક આભાર માનું છું. લખતાં લખતાં, સાથી પ્રાધ્યાપકો ડૉ. સવિતાબહેન ડામોર, ડૉ. રમીલાબહેન સાલ્વી અને ડૉ. દીપિકાબહેન રાઠોડ સાથે મારાં વિચારો વહેંચતી એમાં વધુ ઊંડું અધ્યયન થતું ગયું. આ સર્વ લોકોનો આભાર માનીશ તો તેઓને ગમશે પણ નહીં, પણ સ્નેહપૂર્વક  મારો આનંદ જરૂર પ્રગટ કરું છું.

મારી કૉલેજના પૂર્વ આચાર્ય અને મારાં ગુરૂવર્ય શ્રીમતી ડૉ.યશોમતીબહેન પટેલને વંદન સાથે સ્મરું છું. તેમજ પૂર્વ આચાર્ય ડૉ. મીનાબહેન અમીનનું સ્મરણ કરું છું અને વર્તમાન આચાર્ય શ્રી ડૉ. રોહિણીબહેન ઉપાધ્યાય પ્રત્યે પણ તેઓની પ્રેરણા બદલ આભાર પ્રગટ કરું છું.

આવા સુંદર અને ઉપયોગી વિષય પર લેખન કાર્ય સોંપવા બદલ શ્રી નીરવભાઇ શાહનો હ્રદયપૂર્વક આભાર પ્રગટ કરું છું. પુસ્તકને તૈયાર કરવામાં શ્રી પ્રતીકભાઇ પરીખ, શ્રી ચંદ્રકાન્તભાઇ ભાવસાર અને હિતેન્દ્રભાઇ કોષ્ટિ સહિત જે મિત્રોએ પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રીતે સહયોગ આપ્યો છે તે સર્વ પ્રત્યેક આભાર પ્રગટ કરું છું.

આશા રાખું છું કે, આ સંદર્ભ પુસ્તક આપના અધ્યયનમાં સહયોગી નીવડશે. કંઈપણ સૂચન હોય તો અવશ્ય જણાવશો, મારાં વિકાસમાં મદદરૂપ બનશે. આભાર અને શુભેચ્છાઓ સાથે,

ડૉ. સ્મિતા દિવ્યેશ ત્રિવેદી

નિવૃત્ત ઍસો. પ્રોફેસર, શ્રીમતી એમ. એન. કે. દલાલ ઍજ્યુકેશન કૉલેજ ફૉર વિમેન,

એલિસબ્રિજ, અમદાવાદ૩૮૦ ૦૦૬

Email: divinesmile14@yahoo.com,  divinesmile1960@gmail.com

By Smita Trivedi

અમદાવાદની બી.ઍડ. કૉલેજમાં ૨૫ વર્ષ ઍસો. પ્રોફેસર તરીકે સેવા કર્યા બાદ હાલ નિવૃત્ત જીવનમાં સાહિત્ય, અધ્યાત્મ અને સંગીત સાથે પ્રવૃત્ત જીવનને માણી રહી છું. જીવનની પ્રત્યેક ક્ષણ એક નવો ઉઘાડ લઇને આવે છે, અને સતત નવું શીખવાની તક આપે છે.

Leave a comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s