૧. જાતિ – અર્થ અને સ્વરૂપ

  • પ્રાસ્તાવિક
  • લિંગ અને જાતિ – અર્થ
  • જેન્ડરનું સ્વરૂપ
  • ઉપસંહાર

પ્રાસ્તાવિક

જો આ પૃથ્વી પર મનુષ્યજાતિનો જન્મ જ ન થયો હોત તો આકાશ અને જમીન, ગુલાબ અને કાંટા, સ્વર્ગ અને નર્ક, દરિયો અને રણ વગેરે તત્ત્વો કે બાબતો વચ્ચે કોઇ તુલના જ ન હોત. મનુષ્ય જાતિની વિશેષતા જ એ છે કે તે કોઇ પણ વસ્તુ, બાબત કે કોઇ પણ તત્ત્વને સારા, નરસા, સાર્થક, અસાર્થક કે વિવિધ અર્થોમાં વહેંચે છે. તેની વિચારશક્તિ દરેક બાબતને કોઇ અર્થ સાથે સાંકળે છે, ત્યાં સુધી કે પોતાના હોવાને પણ નિશ્ચિત અર્થ આપે છે. તે પોતાને સ્ત્રી, પુરૂષ, પુત્ર, પુત્રી, પિતા, માતા, ભાઇ, બહેન વગેરે ભૂમિકાઓમાં જૂએ છે, પારખે છે અને નિત નવીન પરિવર્તનો પણ આણે છે. તે માત્ર શારીરિક અર્થમાં જ નહીં પણ મનોવૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક – સાંસ્કૃતિક પરિવેશમાં પોતાના અસ્તિત્ત્વને સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે. એવા અનેક દ્રષ્ટિકોણો થકી આજે આપણે માનવશાસ્ત્રીય કેટલાય વિષયો અને તેની પ્રશાખાઓનો અભ્યાસ અને સંશોધન કરીએ છીએ. એની અસર થકી આજે આપણે માણસને માત્ર માણસના સંદર્ભમાં ઓળખવા કરતાં તેને કોઇને કોઇ ભૂમિકા કે જવાબદારી અને લક્ષણોના સંદર્ભમાં જોઇએ છીએ. કોઇ પણ શંકા વગર વ્યક્તિને આપણે પ્રથમ તો સ્ત્રી અને પુરૂષ તરીકે વર્ગીકૃત કરી જ દઇએ છીએ. આ સમજણ કેવી રીતે વિકસે છે, તેના મૂળભૂત આધારો શું છે, લિંગ અને જાતિ એટલે શું અને તેનું સ્વરૂપ કેવું છે તે વિશે સમજવાનો પ્રયાસ કરીશું.       

લિંગ અને જાતિ – અર્થ

બાળક જન્મે ત્યારે તે સ્ત્રી બાળક (Girl) કે પુરૂષ બાળક (Boy) તરીકે જન્મે છે. પણ તેઓનું સામાજિકરણ અલગ અલગ થાય છે. તેમાંથી લિંગ (Sex) અને જાતિ (Gender)ના અર્થોનો તફાવત ઉદ્‍ભવે છે. જીવશાસ્ત્રીય અને શારીરિક દ્રષ્ટિએ (બાહ્ય અને આંતરિક ગુપ્તાંગો, હૉર્મોનની સ્થિતિ અને જાતીય લક્ષણો) સ્ત્રી અને પુરૂષ તરીકેનો તફાવત એ લિંગ છે. જેને આધારે સ્ત્રી જાતિ – સ્ત્રી લિંગ અને પુરૂષ જાતિ – પુરૂષ લિંગ – પુરૂષ જાતિની ઓળખ નક્કી થાય છે. લિંગએ જૈવિક વર્ગીકરણ છે અને જેન્ડર એ સામાજિક વર્ગીકરણ છે. જૈવિક રીતે લિંગભેદ હોવો એક બાબત છે અને તેના લીધે સામાજિક ભૂમિકામાં ફરક પડવો તે બીજી બાબત છે.  

લિંગ (Sex) અને જાતિ (Gender) વચ્ચેના અર્થભેદોને પ્રથમ સમજીએ.

લિંગ (Sex)નો અર્થઃ

લિંગ એ જીવશાસ્ત્રીય પરિભાષા છે, જે સ્ત્રી અને પુરૂષ વચ્ચેની જૈવશાસ્ત્રીય ભિન્નતાને દર્શાવે છે.

‘Sex is a biological term, which refers to biological difference between man and woman’. 

જીવશાસ્ત્રીયની દ્રષ્ટિએ જોઇએ તો સ્ત્રી અને પુરૂષના સમગ્ર અવયવો એકસરખાં નથી. પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ સ્ત્રીમાં નથી. પ્રજોત્પત્તિની ક્ષમતા બંને ધરાવે છે, પણ ગર્ભાશય, ગર્ભધારણ, બાળજન્મ અને સ્તનપાન વગેરેની ક્ષમતા સ્ત્રી પાસે છે. સ્ત્રીના ગર્ભાશયમાં માત્ર ‘X’ રંગસૂત્રો – ક્રોમોઝોમ્સ્‍ હોય છે. બાળકની જાતિ (Sex) નક્કી કરવામાં પુરૂષના રંગસૂત્રો જવાબદાર છે. તેના ‘X’ અને ‘Y’ ક્રોમોઝોમ્સ્‍માંથી ‘XY’ પુરૂષ બાળક અને ‘XX’થી બીજ ફલીત થાય તો સ્ત્રી બાળક જન્મે છે.  લૈંગિક ભિન્નતાને લીધે સ્ત્રી અને પુરૂષ વચ્ચે કેટલીક ભિન્નતાઓ સર્જાય છે તે પ્રાકૃતિક છે.

જાતિ (Gender)નો અર્થઃ

જેન્ડર (Gender) શબ્દની વ્યુત્પત્તિ ‘Genil’ શબ્દ પરથી થઇ છે, જેના અર્થમાં સમાજ અને સંસ્કૃતિ સાથે સ્ત્રી પુરૂષના સંબંધને જોડવામાં આવે છે. એ અર્થમાં જેન્ડર એટલે સ્ત્રી અને પુરૂષના લક્ષણો – એટલે કે પુરૂષત્વ (Masculinity) અને સ્ત્રીત્વ (Femininity). પુરૂષત્વ પુરૂષોચિત લક્ષણોને સૂચિત કરે છે, જ્યારે સ્ત્રીત્વ સ્ત્રી સંદર્ભગત લક્ષણોને ઉજાગર કરે છે. આમ, તેઓની વર્તન ઢબ તેઓને પુરૂષ અને સ્ત્રી હોવાની વિભાવના આપે છે. આમ, જેન્ડર એ સામાજિક રીતે ઘડતર પામતી સંકલ્પના છે.

૧૯૭૦માં એન ઑકલે (Anne Oaklaey) સ્ત્રી પુરૂષના લક્ષણોના સંદર્ભમાં જીવશાસ્ત્રીય ખ્યાલને બદલે તેનો ‘સામાજિક સંદર્ભમાં લિંગ’ની ઓળખ તરીકે ઉપયોગ કર્યો. તેઓએ લિંગ (Sex) અને જાતિ (Gender) વચ્ચેનો તફાવત રૉબર્ટ સ્ટૉલર નામના મનોવૈજ્ઞાનિકથી પ્રેરિત થઇને વિકસાવ્યો છે. તેઓની દ્રષ્ટિએ સ્ત્રીત્વ અને પુરૂષત્વને માત્ર જૈવીય રીતે સમજાવી શકાય નહીં, પરંતુ સામાજિક સાંસ્કૃતિક લક્ષણો દ્વારા સમજાવી શકાય.  એન ઑકલે (૧૯૭૨) જાતિ (Gender)ની વ્યાખ્યા આપતા જણાવે છે કે,

“Gender is a matter of Culture, it refers to the social classification of man and woman into  ‘Masculine’ and ‘Feminine. Gender has no biological origin.”

“જાતિ એ સાંસ્કૃતિક બાબત છે, જે સ્ત્રી અને પુરૂષનું ‘સ્ત્રીત્વ’ અને ‘પુરૂષત્વ’ એમ સામાજિક વિભાજન કરે છે. તેને કોઇ જૈવશાસ્ત્રીય આધાર નથી.” 

ગૌલ રૂબિને (Gaule Rabin – 1975) જેન્ડર વિશેના ખ્યાલને વધુ સ્પષ્ટ કરી બતાવ્યો.

“A socially imposed division of the sexes and is a product of the social relations of sexuality”. 

“જાતીયતાના સામાજિક સંબંધો દ્વારા પેદા કરાયેલી બંને લિંગની માટે લાદવામાં આવેલી સામાજિક ભિન્નતા છે” અહીં તેઓએ જેન્ડરને જૈવશાસ્ત્રીય દ્રષ્ટિકોણને અલગ તારવી બતાવ્યો.

સીવાલ (૨૦૦૯) ના મત મુજબ “જાતિ એ સંસ્કૃતિ અને સ્થાનના સંદર્ભમાં સમાજે રચેલી સ્ત્રી અને પુરૂષની જવાબદારીઓ અને ભૂમિકાને દર્શાવે છે.  જાતિ એ વિશાળ અર્થમાં સ્ત્રી અને પુરૂષોના વર્તનો, લાક્ષણિકતાઓ અને ભૂમિકા વિશે સમાજમાં વ્યાપ્ત અપેક્ષાઓ અને ધોરણોનો નિર્દેશ કરે છે.”

“Gender refers to the socially constructed roles and responsibilities of women and men, in a given culture or location. Gender refers to widely shared expectations and norms within a society about male and female behavior, characteristics and roles.”

આમ, સમાજના બંધારણ અને સંસ્કૃતિમાં સ્ત્રી અને પુરૂષની ભૂમિકા, જવાબદારી અને લાક્ષણિકતાઓ સાથે જાતિની સંકલ્પના જોડાયેલી છે.    

The World Health Organization defines gender as the result of socially constructed ideas about the behavior, actions, and roles a particular sex performs. The beliefs, values and attitude taken up and exhibited by them is as per the agreeable norms of the society”.

વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન પણ જાતિને વ્યાખ્યાયિત કરતાં જણાવે છે કે, “જે તે લિંગની ભૂમિકા, કાર્યો અને વર્તન અંગે સમાજે રચેલા વિચારો જાતિને પરિભાષિત કરે છે. સમાજના માન્ય ધોરણો અનુસાર તેઓ પોતાની માન્યતાઓ, મૂલ્યો અને વલણોને અનુસરે છે અને પ્રદર્શિત કરે છે.”

લિંગ અને જાતિ વચ્ચેના અર્થોને સમજ્યા પછી બંને વચ્ચેનો સ્પષ્ટ તફાવત નીચે મુજબ તારવી શકાય.

લિંગ (Sex)જાતિ (Gender)
પ્રાકૃતિક અને જીવશાસ્ત્રીય બાબત છે.સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક બાબત છે.
લિંગ બદલી શકાતું નથી, એમાં પરિવર્તન લગભગ અશક્ય છે.સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પરિવેશ મુજબ જાતિના ખ્યાલો બદલાય છે.
સ્ત્રી અને પુરૂષ વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ જોઇ શકાય છે.સ્ત્રી – પુરૂષ વચ્ચેના ખ્યાલોમાં વિવિધતા અને એકરૂપતા સંભવી શકે.
લિંગ અંગે વિશ્વમાં એક સમાનતા જોવા મળે છે.સમયાંતરે સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ખ્યાલોમાં પરિવર્તન આવતું હોવાથી તે સતત બદલાતા રહે છે.
લિંગનો આધાર રંગસૂત્રો છે.પુરૂષત્વ અને સ્ત્રીત્વના ખ્યાલો સાથે સંબંધિત છે.
માનવશરીર અને તેના અવયવો સાથે સંબંધ છે.માનવના સામાજિકરણની પ્રક્રિયા સાથે સંબંધ છે.

જેન્ડરનું સ્વરૂપઃ 

ઉપરોક્ત સૈધાંન્તિક ચર્ચાને અંતે એ તો સ્પષ્ટ થયું જે કે જેન્ડર એ સામાજિક સાંસ્કૃતિક પર્યાવરણની નીપજ છે. હવે તેના સ્વરૂપને સમજીએ.

  • પ્રથમ તો આપણે એ સમજીએ કે જેન્ડરને સ્ત્રી અને પુરૂષ વિશે કોઇ પક્ષપાત નથી, બંને લિંગને એક સરખી રીતે સ્પર્શે છે. જાતિ (Gender) એ પુરૂષ અને સ્ત્રીને એક સરખી રીતે લાગુ પડતી બાબત છે. 
  • આ એક બૌધ્ધિક ખ્યાલ છે, આ ખ્યાલ જન્મજાત નથી. આ શીખેલો ખ્યાલ છે. તે જે રીતે વાતાવરણમાં ઉછરતો જાય છે તેમ તેમ વિકસતો જાય છે. તેમાં કુટુંબ, શાળા, સમવયસ્કો, સમૂહ માધ્યમો મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
  • સ્ત્રી અને પુરૂષ માટે સામાજિક, સાંસ્કૃતિક, માનસિક બાબતો એટલી બધી નિર્ણાયક છે કે તેને આધારે તે પોતાના મૂલ્યો, માન્યતાઓ, વલણો અને સંબંધો વિકસાવે છે.
  • કુટુંબ, જ્ઞાતિ, ધર્મ, વર્ગ, દેશ-પ્રદેશ વગેરે સ્ત્રી અને પુરૂષ માટે આગવી ઓળખ ઊભી કરે છે, જે તેના લૈંગિક દરજ્જા સાથે પણ સંકળાયેલી છે.
  • જેન્ડર થકી સ્ત્રી અને પુરૂષ પોતાના સ્વ ખ્યાલ (Self Concept) અને સ્વ આદર (Self Esteem) નો વિકાસ થાય છે. તે જ સંદર્ભમાં તે પોતાનું પ્રત્યક્ષીકરણ અને મૂલ્યાંકન કરે છે.
  •  સામાજિક સાંસ્કૃતિક લાક્ષણિકતાઓ સમયાંતરે બદલાય છે, એટલે તે સ્થિર નથી, તેના મૂલ્યો, વલણો, ભૂમિકા વગેરેના સંદર્ભમાં પરિવર્તનો આવ્યા કરે છે.
  • પ્રત્યેક સમાજ ભિન્ન છે, એટલે સમાજ બદલાય એટલે માન્યતાઓ પણ બદલાય છે. 

ટૂંકમાં, જેન્ડર એ સામાજિક સાંસ્કૃતિક પરિવેશમાં શીખાતો અને સ્ત્રી અને પુરૂષ માટે તેઓનો દરજ્જો, સ્વ ખ્યાલાને ભૂમિકા નિર્ધારિત કરતો માનસિક ખ્યાલ છે.

ઉપસંહાર

ઉમાશંકર જોશીએ એક કાવ્યમાં ‘હું માનવી, માનવ થાઉં તો ઘણું’ એવી ભાવના વ્યક્ત કરી છે. આ ભાવના શું માત્ર પુરૂષને જ લાગુ પડે કે સ્ત્રીઓને પણ લાગુ પડે. જ્યારે માણસજાત કે માનવજાતનો ખ્યાલ રજૂ કરીએ છીએ ત્યારે સ્ત્રી પુરૂષ બંનેનો એક વ્યક્તિ તરીકે એક સરખો જ સમભાવ એમાં સમાવિષ્ટ છે. ખરેખર માનવબાળનો જન્મ થાય છે ત્યારે જીવશાત્રીય રીતે છોકરો કે છોકરીનો જન્મ થાય છે. એ ક્ષણે તો તે માનવબાળ જ હોય છે, તેનામાં હજુ દીકરો કે દીકરીની ભુમિકાના ખ્યાલો વિકસ્યા હોતા નથી. બે ત્રણ વર્ષ પછી એ ખ્યાલો વિકસવાનું શરૂ થાય છે, એનો અર્થ એ થયો કે માનવબાળ તો એક વ્યક્તિના સ્વરૂપમાં જ જન્મ લે છે, પણ તેને પુરૂષ અને સ્ત્રીની વિભાવના સમાજ આપે છે.  આ વિભાવના જરૂરી પણ છે, અને તો જ સમાજનો નિર્વાહ થઇ શકે. સમસ્યા તો ત્યારે જ ઉદ્‍ભવે છે જ્યારે કોઇ ઉચ્ચ કે નિમ્ન એવા બેદભાવ કરવામાં આવે.        

૨૫ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૦ના દિવસે ‘હરિજન બંધુ’માં ગાંધીજીએ લખ્યું હતું કે, “મારો પોતાનો અભિપ્રાય એવો છે કે મૂળ પાયે જેમ પુરુષ તેમ જ સ્ત્રી એક જ માનવઅંશ છે, બંનેમાં એક જ આત્મા વસે છે. બેઉ એક જ જીવન જીવે છે, એક જ જાતની શબ્દ, સ્પર્શ આદિ લાગણીઓ અનુભવે છે. બંને એકબીજાના પૂરક છે, એકબીજાની સક્રિય સહાયતા વગર જીવી શકે નહીં. અને તેમાં કોઈ જ સર્વોપરી નથી”

Credits

Published by Smita Trivedi

અમદાવાદની બી.ઍડ. કૉલેજમાં ૨૫ વર્ષ ઍસો. પ્રોફેસર તરીકે સેવા કર્યા બાદ હાલ નિવૃત્ત જીવનમાં સાહિત્ય, અધ્યાત્મ અને સંગીત સાથે પ્રવૃત્ત જીવનને માણી રહી છું. જીવનની પ્રત્યેક ક્ષણ એક નવો ઉઘાડ લઇને આવે છે, અને સતત નવું શીખવાની તક આપે છે.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: