સાયકોગ્રાફ ૪. ‘બોડી લેંગ્વેજ’નું વિજ્ઞાન

સુનિલ ગાવસકરનું નામ વિશ્વ ક્રિકેટમાં આજે ય ઘણા સન્માન સાથે લેવાય છે. વિશ્વસ્તરના ઓપનિંગ બેટ્સમેન હોવા ઉપરાંત ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં સૌથી વધુ સદી અને સૌથી વધુ રન કરવાના વિક્રમો એક સમયે પોતાના ખાતામાં જમા કરાવવા ઉપરાંત ગાવસકરે ક્રિકેટની રમતમાં એક નિષ્ણાત તરીકે પોતાની છાપ ઊભી કરી છે. ક્રિકેટની સક્રિય રમતમાંથી નિવૃત્ત થયા પછી એણે એક સમીક્ષક, આલોચક, વિવરણકાર અને વ્યાવસાયિક તરીકે પોતાનું સ્થાન કાયમ કર્યું છે. વિશ્વના ક્રિકેટ ખેલાડીઓ અને સમીક્ષકો એને ખૂબ માન આપે છે. આ માટે માત્ર એની ક્રિકેટ જગતની નિપુણતા ઉપરાંત કેટલીક વ્યવહારુ સમજ અને આંતરસૂઝ પણ એટલી જ જવાબદાર છે. ગાવસકરની આવી આંતરસૂઝથી બહુ ઓછા લોકો પૂરતા પરિચિત છે. છતાં જેમને એનો પરિચય છે તેઓ એનો લાભ લેતા રહ્યા છે. અને સ્વાભાવિક રીતે જ ખુદ સુનીલ ગાવસકરને પણ એનો ઘણો લાભ મળ્યો છે. ક્રિકેટ રમનાર કે કોમેન્ટ્રી આપનાર સમીક્ષક મેદાન પર રમાતી રમત જોવા ઉપરાંત બીજું પણ કેટલુંક જુએ છે, જે સામાન્ય પ્રેક્ષક કે નિરીક્ષકને ન પણ દેખાય. ગાવસકર પાસે આવી આંખ છે.

ગાવસકરે વખતોવખત પોતાની આ ખૂબીનો સરસ ઉપયોગ કર્યો છે. ગાવસકર કોઈ પણ મેચ કે ટુર્નામેન્ટ રમતી વખતે પોતાની તથા પ્રતિસ્પર્ધી ટીમના ખેલાડીઓ તથા કપ્તાનોના હાવભાવ તથા શારીરિક હલનચલનનું ઝીણવટપૂર્વક નિરીક્ષણ કરતો અને એના આધારે કઈ ટીમની જીતવા માટેની કેટલી માનસિક તૈયારી છે એનો ક્યાસ કાઢી મનોમન પરિણામની આગાહી કરતો. આવા નિરીક્ષણને આધારે કયારે કેવી રમત જરૂરી બનશે એનું કાર્યશીલ અનુમાન કરવામાં એને ખૂબ મદદ મળતી હતી. ૧૯૮૪માં ઓસ્ટ્રેલિયામાં રમાયેલી બેન્સન એન્ડ હેજીસની મિનિ વર્લ્ડ કપ ટુર્નામેન્ટ વખતે એણે કપિલદેવ અને રવિશાસ્ત્રી વિષે ટુર્નામેન્ટના આરંભે કરેલા અછડતા ઉલ્લેખો પણ અભૂતપૂર્વ રીતે સાચા પડયા હતા. વિશ્વકપમાં પાકિસ્તાન વિજયી બન્યું એ પહેલાં ગાવસકરે ઈમરાનખાનને આ જ રીતે આગોતરાં અભિનંદન આપી દીધાં હતાં. ઈમરાને કબૂલ્યું હતું કે ગાવસકરની આવાં નિરીક્ષણો પર આધારિત આગાહીએ એને વર્લ્ડ કપ જીતવામાં ખૂબ મદદ કરી હતી. પાકિસ્તાનના ઘણા ક્રિકેટરો તો નવરાશે ગાવસકરની આ બાબતમાં અવિધિસરની સલાહ પણ લેતા રહ્યા છે.

દરેક વ્યક્તિની શરીરની ભાષા કંઈકને કંઈક સંદેશો આપે છે.

         શરીરના હલનચલન અને હાવભાવ પરથી વર્તનનું વિશ્લેષણ અને વર્તનની આગાહી કરવાની ગાવસકરની સૂઝસમજ કદાચ સંપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક ન હોય તો પણ એ સાવ તુક્કો નથી. માણસમાત્રના શરીરને એક આગવી ભાષા હોય છે. આંખથી વાતો કરવાની પ્રેમીઓની ક્ષમતા તો આપણે જાણીએ જ છીએ. પરંતુ એ વાર્તાલાપ સભાન અને હેતુપૂર્વકનો હોય છે. વર્તનનું મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે આપણે સભાન ન હોઈએ કે સ્પષ્ટ વિચારતાં ન હોઈએ તો પણ આપણા મનની વાત આપણું શરીર વિવિધ પ્રકારનાં હલનચલનો દ્રારા બોલી નાખતું હોય છે. આંખ, હોઠ, ચહેરો, ગરદન, હાથના ઉલાળ, ચાલઢાલ, ઊભા રહેવાની રીત, બેસવાની પધ્ધતિ, હાસ્ય અને સ્મિત, હોઠનું હલનચલન વગેરે તમામ બાબતો સતત કંઈક ને કંઈક કહેતી હોય છે. વર્તન મનોવિજ્ઞાનીઓ તો ત્યાં સુધી કહે છે કે શરીરનું આવું હલનચલન વ્યક્તિના વિચારોની તરાહ, એની નિર્ણયશકિત, એના વર્તનના વળાંકો, એની લાગણીઓ અને હતાશાઓ, અપેક્ષાઓ અને મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ, એના આનંદ-ઉત્સાહ અને નિરાશાઓ વગેરે બધુ જ કહી દે છે. આપણા પ્રાચીન શાસ્ત્રમાંનું એક સામુદ્રિકશાસ્ત્ર શરીર પરનાં ચિહ્નો કે નિશાનીઓ પરથી આગાહીઓ કરે છે. પરંતુ અહીં સ્થાપિત ચિહ્નો કે નિશાનીઓને બદલે સ્નાયવિક હલનચલન અને હાવભાવને મહત્વ આપવામાં આવે છે. શરીરની આ ભાષાને સમજવાની જિજ્ઞાસામાંથી જ વર્તનના મનોવિજ્ઞાનમાં બોડી લેંગ્વજની સ્વતંત્ર શાખા વિકસી છે.

          આજથી લગભગ ત્રણ દાયકા પહેલાં ડૉ. ડેસમંડ મોરીસે  ધ નેકેડ એઈપ અને મેનવોચિંગનામનાં પુસ્તકો લખીને આ વિષય તરફ ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. ડૉ. મોરીસે કહ્યું હતું કે દરેક માણસ પોતાના શરીરના હલનચલન અને હાવભાવ દ્વારા અનેક સંદેશાઓ વ્યકત કરે છે. એ પછી આ વિષયમાં ખાસ્સો રસ જાગ્યો અને વર્તનના મનોવિજ્ઞાનીઓ એમાં વધુ ઊંડા ઉતર્યા. કેટલાક સંશોધકોએ અવિરત નિરીક્ષણો દ્વારા શરીરની આ ભાષાને ઉકેલવાનો ભગીરથ પ્રયાસ પણ હાથ ધર્યો. પરિણામે આ દિશામાં છેલ્લા ત્રણ દાયકા દરમ્યાન પુષ્કળ કામ થયું છે અને હજુ થતું જાય છે. વર્તન મનોવિજ્ઞાનીઓ જેમ જેમ શરીરની ભાષા ઉકેલતા જાય છે તેમ તેમ અન્ય ક્ષેત્રોમાં તેની ઉપયોગિતા તરફ અંગૂલિનિર્દેશ કરતા જાય છે. મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે આજના તીવ્ર સ્પર્ધા અને હરીફાઈના યુગમાં શરીરની ભાષા સમજાય અને ઉકેલતાં આવડે તો એના ચમત્કારિક ઉપયોગો થઈ શકે તેમ છે.

          છેલ્લામાં છેલ્લાં સંશોધનો કહે છે કે માણસનું મોટા ભાગનું વર્તન એની વૈચારિક પ્રક્રિયા અને લાગણીતંત્રના સંચાલન પર આધારિત હોય છે. ‘બોડી લેંગ્વજનો અભ્યાસ કરનારાઓ એવું કહે છે કે લાગણીતંત્રની ગતિવિધિઓથી વ્યક્તિ પોતે પૂરેપૂરી વાકેફ ન હોય તો પણ એના હાવભાવ અને એનાં સ્નાયવિક હલનચલનો દ્વારા લાગણીતંત્રની ઊથલપાથલો સ્પષ્ટ થઈ જતી હોય છે. માણસ સભાન હોય અને પોતાની આશા-આનંદ, નિરાશા-હતાશા, ડર કે ઉત્સાહની લાગણીઓ શબ્દો વડે વ્યકત ન થઈ જાય એની ગમે એટલી કાળજી રાખે તો પણ સ્વાયવિક હલનચલનો ચાડી ખાધા વિના રહેતાં નથી. સંશોધકોએ કયું હલનચલના કેવો સંદેશો પ્રસારિત કરે છે એનો ચોક્કસ અંદાજ કાઢીને રીતસરનો ચાર્ટ પણ તૈયાર કર્યો છે. મનોવિજ્ઞાનીઓ આ રીતે  બોડી લેંગ્વજનો ઊંડો અભ્યાસ કરીને મનોવૈજ્ઞાનિક માર્ગદર્શન પણ પૂરું પાડવા લાગ્યા છે.

         બોડી લેંગ્વજવિષે સભાનતા વધવાનું એક કારણ ટેલિવિઝનનો વ્યાપક પ્રચાર-પ્રસાર છે. જાહેરજીવનમાં પડેલી વ્યકિતઓ અને ખાસ તો રાજકારણીઓ માટે મૂળથી જ એવું કહેવાય છે કે તેઓ ખૂબ રીઢા અને જાડી ચામડીના હોવાથી એમના મનની વાતને કે લાગણીઓને તેઓ ખૂબ સિફતપૂર્વક છુપાવી શકે છે. એમની એક આંખમાં ડર પેઠો હોય તો પણ બીજી આંખને એની ખબર પડતી નથી. આવા રાજકારણીઓની મનની લાગણીઓ એમના નિકટના અંતેવાસીઓથી પણ બહુધા અજાણ રહેતી હોય છે. પરંતુ ટેલિવિઝનનો ઉદય થયા પછી આ જ રાજકારણીઓએ અવારનવાર ટીવીના પડદા પર આવવાનું થાય છે અને તેઓ ઇચ્છે નહિ તો પણ એમની બોડી લેંગ્વજએમના મનની વાતની ચાડી ખાઈ જતી હોય છે. બ્રિટનમાં છેલ્લી સામાન્ય ચૂંટણી વખતે કેટલાક રાજપુરુષોનું ટેલિવિઝન પર ઘનિષ્ઠ નિરીક્ષણ કરીને કેટલાક નિષ્ણાતોએ આવાં તારણો મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, જેમાં એમને આગાહી કરવામાં અને ભાવિ ઘટનાઓનો અંદાજ મેળવવામાં ઘણી સફળતા મળી હતી. કેટલાક નેતાઓ ગમે એટલો આત્મવિશ્વાસ દેખાડવાની કોશિશ કરતા હોવા છતાં એમની આંખ અને એમના હાથનાં હલનચલન એમની નિરાશાનો ખ્યાલ આપી દેતાં હતાં.

         આધુનિક વ્યવસ્થાપન એટલે કે મેનેજમેન્ટના ક્ષેત્રમાં હવે માનવ સંસાધન વિકાસને વિશેષ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે. માનવ સંસાધન વિકાસ માટે વર્તનલક્ષી મનોવિજ્ઞાન ઘણી ઉપયોગી સામગ્રી પૂરી પાડે છે. હવે આ વર્તનલક્ષી મનોવિજ્ઞાનમાં બોડી લેંગ્વજનો પણ સમાવેશ કરાયો છે. કામદારો અને કર્મચારીઓ સાથેની સ્વસ્થ આંતરક્રિયા વિકસાવવામાં તથા ગ્રાહકોના માનસને સમજીને માર્કેટીંગની વ્યૂહરચના ગોઠવવામાં હવે બોડી લેંગ્વજના સિધ્ધાંતો અને નિરીક્ષણોનો વ્યાપક ધોરણે વિનિયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

        આમ હવે બોડી લેંગ્વજની સમજને વ્યાપક અને સામૂહિક ધોરણે કામે લગાડવાના પ્રયાસો પણ શરૂ થઈ ગયા છે. જર્મનીના બર્લિન ખાતે કાર્યરત મેકસ પ્લેન્ક ઈન્સ્ટિયુટ એડયુકેશનલ રિસર્ચના મનોવિજ્ઞાની ડૉ. ગેબ્રિયલ ઓટીન્જનનો એક અભ્યાસ ખાસ ધ્યાન ખેંચે એવો છે. પૂર્વ અને પશ્ચિમ જર્મની પરસ્પર વિરોધી રાજકીય વિચારસરણી અને વ્યવસ્થા ધરાવતા દેશો હતા. આ બન્ને દેશોનું એકીકરણ થયું અને બન્ને દેશોને વિભાજિત કરતી પ્રસિદ્ધ બર્લિનની દીવાલ ધ્વસ્ત થઈ ત્યારે બન્ને દેશોની પ્રજાના પ્રતિભાવો મિશ્ર હતા. વિચારસરણી અને જીવન પ્રત્યેના ભિન્ન અભિગમને કારણે પ્રજા ભાવિને કેવી નજરે જુએ છે એ સમજવાના પ્રયાસમાં ડૉ. ઓટીન્જને બોડી લેંગ્વજનો સહારો લીધો. ડૉ. ઓટીન્જને પૂર્વ બર્લિનમાં આવેલી એક પબમાં કેટલાક પૂર્વ જર્મનોની બોડી લેંગ્વજનો પહેલાં ૧૯૯૪માં અને પછી ૧૯૯૬માં અભ્યાસ કર્યો. બન્ને નિરીક્ષણોને આધારે એમણે તારવ્યું કે ૧૯૮૪માં મોટા ભાગના પૂર્વ જર્મનો હતાશા અને મૂંઝવણની સ્થિતિમાં હતા. અનિશ્ચિત ભાવિની ચિંતા એમના મન પર સવાર હોય એવું દેખાતું હતું. ૧૯૯૬માં કરેલા નિરીક્ષણ પરથી સમજાતું હતું કે એમની હતાશા મહદ્ અંશે ઘટી ગઈ હતી અને એમનામાં આશાનો સંચાર થયો હતો. આના પરથી એટલો ખ્યાલ આવી જાય છે કે બોડી લેંગ્વજના અભ્યાસ અને નિરીક્ષણનો રાજકારણમાં આગળ જતાં કઈ હદે ઉપયોગ શકય બનશે!

મનના ભાવ ચહેરા અને શરીર પર આવી જાય છે. હવે તો તેનું વિજ્ઞાન અને તાલીમ પણ વધુ પ્રચલિત છે.

        બોડી લેંગ્વજનું આગવું વિજ્ઞાન છે અને એનો ધીમે ધીમે વિકાસ થઈ રહ્યો છે. પરંતુ કુદરતે માણસને આંતરસૂઝની એવી શકિત આપી છે કે એ કેટલીક બાબતો વિધિસરના અભ્યાસ વિના પણ ખૂબી પૂર્વક જાણી અને સમજી લે છે. એટલે જ કહેવાય છે કે મનોવિજ્ઞાનનો ઈતિહાસ ભલે ટૂંકો હોય, એનો ભૂતકાળ માણસજાતના અસ્તિત્વ જેટલો જૂનો છે. આટલા લાંબા ભૂતકાળના અનુભવના સથવારે શાસ્ત્રીય કે વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ વિના પણ માણસની ઊંડી કોઠાસૂઝ વિકસી હોય એમાં નવાઈ નથી. એથી જ ઘણી વાર શાસ્ત્રીય મીમાંસા વિના પણ સામા માણસના હાથના ઉલાળા, એની ચાલઢાલ કે એના સ્મિતનો મર્મ આપમેળે આપણા મનમાં ઉઘાડો થઈ જાય છે. સામા માણસનું સ્મિત નિર્દોષ છે કે લૂચ્ચું છે એ સમજતાં બહુ વાર લાગતી નથી. ગાવસકર જેવા કોઈકની એ સેન્સવધારે તીવ્ર હોય એવું બને.

         કદાચ એટલે જ વાતવાતમાં હાથ ઉલાળતાં કે આંખ નચાવતાં થોડા વધુ સભાન રહેવું પડશે. ‘બોડી લેંગ્વજ’ વિષે જાગૃતિ વધશે એમ આપણે વધુ જાગૃત રહેવું પડશે. અને તોય મનની વાત પકડાઈ જવાની શકયતા તો એટલી જ રહેવાની!

Credits to Images

By Smita Trivedi

અમદાવાદની બી.ઍડ. કૉલેજમાં ૨૫ વર્ષ ઍસો. પ્રોફેસર તરીકે સેવા કર્યા બાદ હાલ નિવૃત્ત જીવનમાં સાહિત્ય, અધ્યાત્મ અને સંગીત સાથે પ્રવૃત્ત જીવનને માણી રહી છું. જીવનની પ્રત્યેક ક્ષણ એક નવો ઉઘાડ લઇને આવે છે, અને સતત નવું શીખવાની તક આપે છે.

Leave a comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s