૧. તારું જ તને અર્પણ … !

લૂંટ નકારાત્મક જ હોય એવું પણ નથી, વિધાયક લૂંટ ચલાવવી એ ઘણું જરૂરી છે. છતાં અધરું છે. કોઈનું સુખ લૂંટી લેવું એ એક વાત છે અને કોઈના દુઃખ દર્દ લૂંટી લેવાં એ બીજી વાત છે. લૂંટ ચલાવવી માનવનો મૂળભૂત સ્વભાવને છે. સવાલ એ સ્વભાવને નકારાત્મક માર્ગે જતો રોકીને વિધાયક સ્વરૂપ આપવાનો જ હશે.

સમજૂતીઓની ઐસી તૈસી!

દિવ્યેશ પત્રકાર છે. રિપૉર્ટિગ, સબએડીટિંગ, વિજ્ઞાન વિષયક લેખન વગેરેમાં દોઢ દાયકા જેટલો સમય આપેલો છે. ‘જનસત્તા’ દૈનિકમાં ‘નંદનવન’ નામે લખાયેલી કોલમનો આ સંગ્રહ છે.

કેવળ અભિવ્યક્તિ, બીજું કંઈ નહિ …

અહીં જે કંઈ લખાયું છે એને શું કહેવાય એની મને ખબર નથી. કોઈકે કહ્યું કે એ લલિત નિબંધો છે, માની લઈએ, મારે તો એટલું કહેવું છે કે મને વખતોવખત જે કંઈ કહેવાની ઇચ્છા થઈ એ જ બધું આમાં છે. આ મારી અભિવ્યકિત છે એટલું કહેતાં મને સંકોચ નથી થતો. એ કેટલી સુરેખ છે અને કેટલી વાંકીચૂકી છે એ મારે નક્કી કરવાનું નથી.

૧૯. અવસ્થાનો અવકાશ!

ઉંમર સાથે આવતું વાર્ધક્ય સત્ય છે. તો વાર્ધક્યની અસરમાંથી મુકત રહેવાનો પ્રયાસ પણ સત્ય છે. કયારેક એમ લાગે કે એવી અસરમાંથી મુક્ત રહેવાનો પ્રયાસ આપણી જાત સાથેની છેતરપિંડી છે, પરંતુ એવી છેતરપિંડી પછી પણ વાર્ધક્યના બોજને માથા પર પહાડ રચતો અટકાવી શકાતો હોય તો એ છેતરપિંડી પણ આવકારવા જેવું સત્ય બની જાય છે.

૧૮. સ્વતંત્રતા નિરપેક્ષ છે?

સ્વતંત્રતા જેવા નિરપેક્ષ ખ્યાલનું કોઇ જ અસ્તિત્વ નથી. એટલે એને સાપેક્ષ રીતે જ સ્વીકારવો રહ્યો. આપણે પોતાનું કોઈક તંત્ર સ્થાપીએ, જે બીજાના એવા જ પોતીકા તંત્રની આડે આવવાને બદલે સુસમાયોજન સાધે તો જ એ સ્વતંત્રતા બની રહે. બીજા શબ્દોમાં આપણે એને આપણા માટે નિર્ણયની સ્વતંત્રતા કહી શકીએ.

૧૭. રહસ્યોના જાળામાં!

બીજાઓ માટે આપણે રહસ્ય રહીએ કે ન રહીએ એ ગૌણ ગણી લઈએ, પરંતુ આપણી જાત માટે રહસ્ય બની રહેવામાં મજા નથી. માણસ પોતાના માટે રહસ્ય બની રહેતો હોવાથી જ એ એક તરફ બીજાઓ માટે રહસ્ય બની જાય છે અને સાથે સાથે અનેક મોરચે જીત્યા પછી પણ પોતાની જાત સામે હારતો રહે છે.

૧૬. લોકેષણાની ગુલામી!

જન્મથી જ આપણે એક ચોક્કસ સમાજ વ્યવસ્થાનું અંગ બનીને ઉછરીએ છીએ. આપણા પ્રત્યેક વર્તનને એ જ રીતે ઘડવામાં આવે છે. એટલે જ આપણે પ્રત્યેક તબક્કે આપણા વર્તનના સામાજિક પ્રતિભાવોની દરકાર કરતા રહીએ છીએ. ત્યાં સુધી કે આપણે આપણી ઈચ્છાઓ, લાગણીઓ અને જરૂરિયાતોને પણ એમાં જ ઢાળીને વર્તન કરીએ છીએ. એમાં ને એમાં આપણું પોતાનું વ્યક્તિત્ત્વ આપણા હાથમાંથી કયારે સરકી જાય છે એનીયે આપણને ખબર રહેતી નથી.

૧૫. આશંકાનું અફીણ ને મરેલા જીવ!

જીવનના પ્રત્યેક તબક્કે નાના કે મોટા નિર્ણયો કરવાના આવે છે. આપણા ઘણા બધા નિર્ણયો આપણા વ્યકિતત્વ ઘડતરથી માંડીને આપણી આર્થિક સામાજિક કે વ્યાવસાયિક પ્રગતિની તકના રૂપમાં આવતા હોય છે. આવા નિર્ણયો લેવાની ઘડી આવે ત્યારે જો આશંકા સામે આવીને ઊભી થઈ જાય છે તો એ તકને આપણે જ હડસેલો મારીએ છીએ અને આપણા એ નિર્ણયનો અફસોસ કરવાને બદલે એને ગૌરવ પ્રદાન કરવાની ચેષ્ટાઓ કરવા બેસી જઈએ છીએ.

૧૪. ભાવુકતાના ભરડામાં!

પ્રાણી માત્ર ભાવુક હોય છે, એટલે ભાવુક હોવું એ ગુનો નથી. જો પ્રજા ભાવુક ન હોય એ પ્રગતિ જ ન કરી શકે. પરંતુ પ્રજાની ભાવુકતાને ચોક્કસ દિશામાં વાળવાનો પ્રશ્ન મહત્વનો છે. આ દેશની પ્રજાની ભાવુકતાને કારણે જ ગાંધીજીને આઝાદી-આંદોલનમાં સફળતા મળી હતી.

૩૨. આ પૃથ્વી કોની છે?

આ પૃથ્વી ખરેખર કોની માલિકીની છે? આપણી પાસે કોઈ વારસાઈ સર્ટિફિકેટ નથી કે માલિકીખત પણ નથી. છતાં આપણે એની સાથે એવો વર્તાવ કરીએ છીએ કે જાણે એ આપણને આપણા પૂર્વજો તરફથી વારસામાં ન મળી હોય!