૫. સ્વ સંકલ્પના – Self Concept

સ્વ સંકલ્પના સ્વ વિશેનું એવું બૌદ્ધિક પાસું છે, જે વ્યક્તિની પોતાના વિશેની સમજને સ્પષ્ટ કરે છે. જ્યારે કોઈ એમ કહે છે કે તે પ્રકૃતિપ્રેમી છે, તે સંવેદનશીલ છે ત્યારે તે પોતાના વિશેનો ખ્યાલ રજૂ કરે છે. અહીં તે પોતે શું છે અને તે બીજાથી કઈ રીતે અલગ છે તે જણાવે છે.

સાઈકોગ્રાફ ૫. ટેલિફોન રોમિયો – રોષ કરવો કે દયા ખાવી?

કાયદાની પરિભાષામાં ટેલિફોન પર કોઈને હેરાન કરવું, બિભત્સ વાતો કરવી, અઘટિત માગણીઓ કરવી કે ધમકી આપવી એ ગુનો બને છે. અપૂરતી કાનૂની જોગવાઈઓ છતાં આ રીતે તોફાન કરતાં પકડાય તેને ભારતીય દંડ સંહિતાની વિવિધ કલમો હેઠળ ગુનેગાર ઠરાવીને જેલ કે કેદની સજા પણ થઈ શકે છે. પરંતુ મોટા ભાગના લોકો આવી લાંબી પળોજણમાં પડવાનું ટાળે છે.

સાયકોગ્રાફ ૪. ‘બોડી લેંગ્વેજ’નું વિજ્ઞાન

વર્તનનું મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે આપણે સભાન ન હોઈએ કે સ્પષ્ટ વિચારતાં ન હોઈએ તો પણ આપણા મનની વાત આપણું શરીર વિવિધ પ્રકારનાં હલનચલનો દ્વારા બોલી નાંખતું હોય છે. આંખ, હોઠ, ચહેરો, ગરદન, હાથના ઉલાળ, ચાલ ઢાલ, ઊભા રહેવાની રીત, બેસવાની પધ્ધતિ, હાસ્ય અને સ્મિત, હોઠનું હલનચલન વગેરે તમામ બાબતો સતત કંઈક ને કંઈક કહેતી હોય છે.

૩. અભિશાપ અને ગાળના બૂમરેંગ

મનોવિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે શાપ અને ગાળ બૂમરેંગ જેવાં છે. આપણામાં કહેવત છે કે ખાડો ખોદે તે પડે. પરંતુ આ મનોવિજ્ઞાનીઓ તો એક ડગલું આગળ વધીને કહે છે કે ખાડો ખોદવાની વાત તો પછી આવે છે. ખાડો ખોદવાની કલ્પના કરનાર પણ એમાં પડે છે. અલબત્ત, ખાડો ખોદવાનું કામ મનમાં થતું હોય તો પડવાનું પરિણામ પણ મનમાં જ આવે. પરંતુ અહીં વાત વધુ ગંભીર એટલા માટે બને છે કે મનમાં ખોદેલા ખાડામાં મનોમન પડયા પછી એની પીડા શરીરને જ ભોગવી પડે છે. મન અને શરીરનું અતૂટ અનુસંધાન અહીં કામ કરતું જોવા મળે છે.

૨. જાતિ વિષયક ઓળખ

કોઇપણ જૂથમાં વ્યક્તિ નિશ્ચિત સ્થાન કે હોદ્દો ધારણ કરે છે, અને તે અનુસાર જે તે વ્યક્તિ પાસે જૂથના અન્ય સભ્યો અમુક ચોક્કસ વર્તન શૈલીની અપેક્ષા રાખતા હોય છે. આ અપેક્ષાઓ અનુસાર વ્યક્તિ વર્તન કરે તેને તેની ભૂમિકા કહેવાય છે. ભૂમિકા એ દરજ્જાનું વર્તનાત્મક પાસું છે. વ્યક્તિ જેટલા જૂથોનું સભ્યપદ ધરાવતી હોય તેટલી ભૂમિકાઓ તે ભજવતી હોય છે. દા.ત. કુટુંબમાં મમ્મી, પપ્પા, દાદા, દાદી, ભાઇ, બહેન વગેરે માટેના આપણા મનમાં ચોક્કસ ખ્યાલો છે, અને તે અનુસાર તે વ્યક્તિઓ પાસે કુટુંબના સભ્યો તેમની ભૂમિકા પ્રમાણેના વર્તનની અપેક્ષાઓ રાખે છે.

૩. સ્વનું દર્શનશાસ્ત્ર

વિશ્વના તમામ દાર્શનિકોને માટે સ્વનો સાક્ષાત્કાર એ જ જીવનનું પરમ લક્ષ્ય રહ્યું છે. સોક્રેટિસે દર્શનશાસ્ત્રનું પરમ લક્ષ્ય જણાવતા કહ્યું હતું કે, ‘તારા આત્માને ઓળખ (Know Thyself).’ લાઓત્ઝુ ‘તાઓ તે કિંગ’માં કહે છે કે ‘બીજા વિશે જાણવું તે ડહાપણ છે પણ પોતાના વિશે જાણવું તે આત્મ સાક્ષાત્કાર છે.’

૧. ‘સ્વ’ એટલે શું?

શિક્ષણનું ધ્યેય વ્યક્તિનો સર્વાંગી વિકાસ કરવાનું છે, આ ધ્યેય તો અધૂરું જ રહે, જો શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી પોતાના સ્વને ન ઓળખે. આ વિષય એ અર્થમાં એટલા માટે પ્રસ્તુત છે કે આનાથી શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ પોતાના સ્વને સાચા અર્થમાં ઓળખી શકશે અને એકબીજાને સારી અને સાચી રીતે સમજી શકશે.

૧. સ્ટ્રેસ એટલે શું?

અમેરિકન મનોવિજ્ઞાની જેમ્સ સી. કોલમેને વીસમી સદીને ચિંતાની સદી તરીકે ઓળખાવી છે. હવે તો એકવીસમી સદી આવી ગઈ છે. સરેરાશ માણસ માટે આ એક વસમી સદી બની ગઈ છે. એકવીસમી સદીમાં ચિંતાનો ગુણાકાર થયો છે. સુખસગવડ અને વૈભવની સુવિધાઓ વધી છે. પરંતુ એની સાથે એટલી જ સમસ્યાઓ પણ વધી છે. ચારે તરફ સ્પર્ધાનું વાતાવરણ જામ્યું છે. લગભગ બધા જ માણસોને સ્પર્ધામાં ટકી રહેવા માટે ભારે સંઘર્ષ વેઠવો પડે છે.

‘સ્ટ્રેસ’ની આગળ અને પાછળ – આમુખ

‘સ્ટ્ર્રેસ’ની બાબતમાં આ પુસ્તકમાં અવારનવાર જે વાત ભારપૂર્વક કહી છે તે અહીં દોહરાવું છું. સૌથી પહેલી વાત તો એ છે કે આપણા માટે ’સ્ટ્રેસ’ અનિવાર્ય છે અને આપણે ‘સ્ટ્રેસ’ને સદંતર ટાળી શકીએ એવું કદી શક્ય બનવાનું નથી. પરંતુ ‘સ્ટ્રેસ’ની અસરો હંમેશાં ઘાતક અને નકારાત્મક જ હોય એવું પણ જરૂર નથી. આપણે આપણા વર્તન અને વલણોમાં ફેરફાર કરવા તત્પર હોઈએ તો ‘સ્ટ્રેસ’નો સામનો કરવામાં જ આપણી કુશળતાની કસોટી છે. કદાચ ‘સ્ટ્રેસ’નું કામ દંતકથાના બાબરા ભૂત જેવું છે. એની પાસે કામ લેતાં આવડે તો એ મિત્ર છે અને કામ લેતાં ન આવડે તો ખતરનાક શત્રુ છે.

૨. હિંસા-હુલ્લડમાં પ્રદૂષણ

તાજી હવામાં નદી કિનારે કે દરિયા કિનારે એક કલાક બેસીએ તો દિવસભરની તાજગી મળે છે. એનાથી તદ્દન ઊલટું ધુમાડિયા વાતાવરણમાં એક કલાક બેસીએ તો દિવસભરનો થાક મળે છે. થાક એ તબીબી દ્રષ્ટિએ માંદગી છે, જેને Fatigue Sickness કહે છે. આપણું સામાન્ય નિરીક્ષણ એવું છે કે માંદગી આવે ત્યારે માણસ ચીડિયો અને ગુસ્સાવાળો બની જાય છે. પર્યાવરણનું પ્રદૂષણ સતત વધતું રહે અને માણસને એ પ્રદૂષણની વચ્ચે જ રહેવાનું થાય ત્યારે એ સતત થાક-માંદગીથી પીડાય એ સ્વાભાવિક છે. આવે વખતે એનામાં ચીડિયાપણું, આક્રમકતા અને ગુનાખોરી ન પ્રગટે તો જ નવાઈ કહેવાય.