‘સ્ટ્રેસ’ની આગળ અને પાછળ – આમુખ

‘સ્ટ્ર્રેસ’ની બાબતમાં આ પુસ્તકમાં અવારનવાર જે વાત ભારપૂર્વક કહી છે તે અહીં દોહરાવું છું. સૌથી પહેલી વાત તો એ છે કે આપણા માટે ’સ્ટ્રેસ’ અનિવાર્ય છે અને આપણે ‘સ્ટ્રેસ’ને સદંતર ટાળી શકીએ એવું કદી શક્ય બનવાનું નથી. પરંતુ ‘સ્ટ્રેસ’ની અસરો હંમેશાં ઘાતક અને નકારાત્મક જ હોય એવું પણ જરૂર નથી. આપણે આપણા વર્તન અને વલણોમાં ફેરફાર કરવા તત્પર હોઈએ તો ‘સ્ટ્રેસ’નો સામનો કરવામાં જ આપણી કુશળતાની કસોટી છે. કદાચ ‘સ્ટ્રેસ’નું કામ દંતકથાના બાબરા ભૂત જેવું છે. એની પાસે કામ લેતાં આવડે તો એ મિત્ર છે અને કામ લેતાં ન આવડે તો ખતરનાક શત્રુ છે.

૨. હિંસા-હુલ્લડમાં પ્રદૂષણ

તાજી હવામાં નદી કિનારે કે દરિયા કિનારે એક કલાક બેસીએ તો દિવસભરની તાજગી મળે છે. એનાથી તદ્દન ઊલટું ધુમાડિયા વાતાવરણમાં એક કલાક બેસીએ તો દિવસભરનો થાક મળે છે. થાક એ તબીબી દ્રષ્ટિએ માંદગી છે, જેને Fatigue Sickness કહે છે. આપણું સામાન્ય નિરીક્ષણ એવું છે કે માંદગી આવે ત્યારે માણસ ચીડિયો અને ગુસ્સાવાળો બની જાય છે. પર્યાવરણનું પ્રદૂષણ સતત વધતું રહે અને માણસને એ પ્રદૂષણની વચ્ચે જ રહેવાનું થાય ત્યારે એ સતત થાક-માંદગીથી પીડાય એ સ્વાભાવિક છે. આવે વખતે એનામાં ચીડિયાપણું, આક્રમકતા અને ગુનાખોરી ન પ્રગટે તો જ નવાઈ કહેવાય.

આમુખ – મન, વર્તન અને સ્વભાવને સમજવાની મથામણ

પાઠ્યપુસ્તકોમાં આવતી અતિશય શાસ્ત્રીયતા અને પારિભાષિક શબ્દોની ભરમાર મનોવિજ્ઞાન જેવા રસપ્રદ વિષયને પણ કયારેક કંટાળાજનક બનાવી દેતી હોય છે. વિદ્યાર્થીઓને ભણાવવા માટે લોકભોગ્ય અને વ્યવહારુ ઉદાહરણો સમેત સરળ છણાવટ થવી જોઈએ. પરમ મિત્ર અને મનોવિજ્ઞાનના પ્રખર અભ્યાસી પરેશ પંડ્યા વખતોવખત પાઠ્યપુસ્તકોના મનોવિજ્ઞાન પ્રત્યે બળાપો કાઢે છે. ‘સાઈકોગ્રાફ’ના નિબંધો પરત્વે એમણે સંતોષ વ્યકત કર્યો એને હું મારા પ્રવાસની સાર્થકતા ગણું છું.

પ્રસ્તાવના – માનવ મનનું સોફટવેર

શ્રી દિવ્યેશ ત્રિવેદીનું વ્યક્તિત્વ બહુઆયામી છે. વિવિધ વિષયોમાં રસ ધરાવતા આ સન્મિત્રને, વિષયમાં ઊંડા ઊતરવાની અને નવનીત પામવાની ક્ષમતાને-તેમના પરિચયમાં આવનાર સૌ કોઈ જાણે છે. અમદાવાદના ‘સમભાવ’ અને મુંબઈના ‘સમાંતર’માં તેમની આ લેખમાળા ‘માનસ’ સર્વત્ર પ્રશંસા અને આવકાર પામી છે. જીવનના ધબકાર જે કોઈ સાંભળી શકે છે તેવા સૌ કોઈને આ પુસ્તક ગમશે.
– રજની વ્યાસ

૧૭. રહસ્યોના જાળામાં!

બીજાઓ માટે આપણે રહસ્ય રહીએ કે ન રહીએ એ ગૌણ ગણી લઈએ, પરંતુ આપણી જાત માટે રહસ્ય બની રહેવામાં મજા નથી. માણસ પોતાના માટે રહસ્ય બની રહેતો હોવાથી જ એ એક તરફ બીજાઓ માટે રહસ્ય બની જાય છે અને સાથે સાથે અનેક મોરચે જીત્યા પછી પણ પોતાની જાત સામે હારતો રહે છે.

૧૬. લોકેષણાની ગુલામી!

જન્મથી જ આપણે એક ચોક્કસ સમાજ વ્યવસ્થાનું અંગ બનીને ઉછરીએ છીએ. આપણા પ્રત્યેક વર્તનને એ જ રીતે ઘડવામાં આવે છે. એટલે જ આપણે પ્રત્યેક તબક્કે આપણા વર્તનના સામાજિક પ્રતિભાવોની દરકાર કરતા રહીએ છીએ. ત્યાં સુધી કે આપણે આપણી ઈચ્છાઓ, લાગણીઓ અને જરૂરિયાતોને પણ એમાં જ ઢાળીને વર્તન કરીએ છીએ. એમાં ને એમાં આપણું પોતાનું વ્યક્તિત્ત્વ આપણા હાથમાંથી કયારે સરકી જાય છે એનીયે આપણને ખબર રહેતી નથી.

૧૫. આશંકાનું અફીણ ને મરેલા જીવ!

જીવનના પ્રત્યેક તબક્કે નાના કે મોટા નિર્ણયો કરવાના આવે છે. આપણા ઘણા બધા નિર્ણયો આપણા વ્યકિતત્વ ઘડતરથી માંડીને આપણી આર્થિક સામાજિક કે વ્યાવસાયિક પ્રગતિની તકના રૂપમાં આવતા હોય છે. આવા નિર્ણયો લેવાની ઘડી આવે ત્યારે જો આશંકા સામે આવીને ઊભી થઈ જાય છે તો એ તકને આપણે જ હડસેલો મારીએ છીએ અને આપણા એ નિર્ણયનો અફસોસ કરવાને બદલે એને ગૌરવ પ્રદાન કરવાની ચેષ્ટાઓ કરવા બેસી જઈએ છીએ.

૧૪. ભાવુકતાના ભરડામાં!

પ્રાણી માત્ર ભાવુક હોય છે, એટલે ભાવુક હોવું એ ગુનો નથી. જો પ્રજા ભાવુક ન હોય એ પ્રગતિ જ ન કરી શકે. પરંતુ પ્રજાની ભાવુકતાને ચોક્કસ દિશામાં વાળવાનો પ્રશ્ન મહત્વનો છે. આ દેશની પ્રજાની ભાવુકતાને કારણે જ ગાંધીજીને આઝાદી-આંદોલનમાં સફળતા મળી હતી.

૩૪. નિર્ણયશક્તિ જ મહાશક્તિ!

નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા કદી આડેધડ કે ઊભડક હોઈ શકે નહિ. એક વાત એ પણ સમજી લેવા જેવી છે કે વિચારીને લેવાયેલા નિર્ણયો પણ હંમેશાં સાચા જ નીવડે એવું બનતું નથી. દરેક વ્યક્તિ હંમેશ માટે સાચા નિર્ણયો જ લેશે એવું કહી શકાય નહિ, પરંતુ નિર્ણયો સમજી વિચારીને તથા વૈજ્ઞાનિક પધ્ધતિએ લેવાયા હોય તો ઘણા બધા અવરોધો આપમેળે પાર થઈ જતા હોય છે.

૩૩. મરણિયો બને એ જીવી જાણે!

મરણિયા થવું એટલે મરી જવું એવું નહિ, પરંતુ મરવાની પણ પરવા ન કરવી એટલે જ મરણિયા થવું. જીવતા માનવીનો સૌથી મોટો ભય મૃત્યુ હોય છે. એથી જ માણસ ગમે તેવી કટોકટીમાં પણ જીવતા રહેવા માટે ફાંફાં મારે છે. પરંતુ જેના મનમાંથી એક વાર મરવાનો ભય નીકળી જાય છે એ ગમે તેવું જોખમ લેવા તૈયાર થઈ જાય છે અને મોટે ભાગે એને પાર પણ કરી જાય છે.