૫. સ્વ સંકલ્પના – Self Concept

સ્વ સંકલ્પના સ્વ વિશેનું એવું બૌદ્ધિક પાસું છે, જે વ્યક્તિની પોતાના વિશેની સમજને સ્પષ્ટ કરે છે. જ્યારે કોઈ એમ કહે છે કે તે પ્રકૃતિપ્રેમી છે, તે સંવેદનશીલ છે ત્યારે તે પોતાના વિશેનો ખ્યાલ રજૂ કરે છે. અહીં તે પોતે શું છે અને તે બીજાથી કઈ રીતે અલગ છે તે જણાવે છે.

લીલો ઉજાસ – પ્રકરણ – ૨૨ – સોનલની બિયર પાર્ટી

ત્રણેય જણે મુંબઈ સેન્ટ્રલ સ્ટેશનની સામે આવેલી કેપ્ટન કૂક રેસ્ટોરાંમાં ગયાં હોટેલની સજાવટ સરસ હતી. આછો પ્રકાશ રેલાતો હતો. ત્રણે જણ જઈને ખૂણાના એક ટેબલ પર બેઠાં. સોનલે મેનુ કાર્ડ ઉદય તરફ સરકાવતાં કહ્યું, “મોનુ મારી બેસ્ટ ફ્રેન્ડ છે. તમે બંને લગ્ન પછી પહેલી જ વાર આવ્યાં છો. એટલે તમને ટ્રીટ કરવામાં મારે આજે કોઈ કચાશ રાખવી નથી. પહેલાં બોલો વહીસ્કી, રમ કે જીન…?”

લીલો ઉજાસ – પ્રકરણ – ૨૧ – તીવ્ર વિષાદની ચુંગાલ

“ભગવાને આપણને આંખો જોવા માટે અને કાન સાંભળવા માટે જ આપ્યાં છે ને? પણ ઘણા માણસો જન્મથી જ આંધળા કે બહેરા નથી હોતા? એ લોકોને કશું જ નહિ દેખાતું હોય કે કશું જ નહિ સંભળાતું હોય? કદાચ એમના જોવામાં અને આપણા જોવામાં કે એમના સાંભળવાના અને આપણા સાંભળવામાં ફેર હશે… પણ એ લોકો ય જીવી તો શકે જ છે ને?”

લીલો ઉજાસ – પ્રકરણ – ૨૦ – તમારી તકલીફનો કોઈ ઈલાજ નથી.

ડૉક્ટર આઈ. સ્વરાજ તો બસ-કંડક્ટર હતો અને એને નોકરીમાંથી સસ્પેન્ડ કર્યા પછી એણે આ ધંધો શરૂ કર્યો હતો. એણે બે-ત્રણ આર.એમ.પી. ડૉક્ટરોને નોકરીએ રાખ્યા હતા. એનો અને એના ક્લિનિકનો ભપકો જોઈને લોકો લૂંટાતા હતા. ગઈકાલે રાત્રે જ રેડ પડી છે અને અત્યારે આ લેભાગુ ડૉક્ટર જેલની હવા ખાય છે. તમે જોજો ને, એમાંથીયે એ પૈસા ખવડાવીને છૂટી જશે અને ફરી પાછી એની દુકાન ધમધોકાર ચાલવા માંડશે.

લીલો ઉજાસ – પ્રકરણ – ૧૯ – સેક્સ ક્લિનિકના ડૉક્ટર સાથે મુલાકાત

મનીષાએ ઉદયની વિશેષ કાળજી લેવા માંડી જેથી એને જરા સરખી પણ એવી લાગણી ન થાય કે મનીષા મારી ઉપેક્ષા કરે છે અથવા એના મનમાં જાતીય અસંતોષની ફરિયાદ છે. મનીષાએ એ પણ જોયું કે રાત નજીક આવે છે અને ઉદય ઉદાસ થઈ જાય છે. આથી એણે રાત્રે પણ એવા ઉપાયો અજમાવ્યા કે ઉદય કોઈ સાહસ કરવાનો પ્રયત્ન ન કરે. કારણ કે કોઈ પણ સાહસ કરવા જતાં એની હતાશાનો ગુણાકાર જ થવાનો હતો.

લીલો ઉજાસ – પ્રકરણ – ૧૮ ઉદયની હતાશ મનોદશા

મોટે ભાગે આવી બાબતોમાં માનસિક કારણો જ જવાબદાર હોય છે. હું તો જેટલું ભણી છું અને જેટલું સમજી છું એમાં મને કશું પકડાતું નથી. પરંતુ આપણે વડોદરા ગયા પછી કોઈ મનોવિજ્ઞાની કે મનોચિકિત્સકને મળીએ અને એની સારવાર લઈએ તો મને ચોક્કસ ખાતરી છે કે પ્રોબ્લેમ વિલ બી ઓવર

સાઈકોગ્રાફ ૫. ટેલિફોન રોમિયો – રોષ કરવો કે દયા ખાવી?

કાયદાની પરિભાષામાં ટેલિફોન પર કોઈને હેરાન કરવું, બિભત્સ વાતો કરવી, અઘટિત માગણીઓ કરવી કે ધમકી આપવી એ ગુનો બને છે. અપૂરતી કાનૂની જોગવાઈઓ છતાં આ રીતે તોફાન કરતાં પકડાય તેને ભારતીય દંડ સંહિતાની વિવિધ કલમો હેઠળ ગુનેગાર ઠરાવીને જેલ કે કેદની સજા પણ થઈ શકે છે. પરંતુ મોટા ભાગના લોકો આવી લાંબી પળોજણમાં પડવાનું ટાળે છે.

સાયકોગ્રાફ ૪. ‘બોડી લેંગ્વેજ’નું વિજ્ઞાન

વર્તનનું મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે આપણે સભાન ન હોઈએ કે સ્પષ્ટ વિચારતાં ન હોઈએ તો પણ આપણા મનની વાત આપણું શરીર વિવિધ પ્રકારનાં હલનચલનો દ્વારા બોલી નાંખતું હોય છે. આંખ, હોઠ, ચહેરો, ગરદન, હાથના ઉલાળ, ચાલ ઢાલ, ઊભા રહેવાની રીત, બેસવાની પધ્ધતિ, હાસ્ય અને સ્મિત, હોઠનું હલનચલન વગેરે તમામ બાબતો સતત કંઈક ને કંઈક કહેતી હોય છે.

૩. અભિશાપ અને ગાળના બૂમરેંગ

મનોવિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે શાપ અને ગાળ બૂમરેંગ જેવાં છે. આપણામાં કહેવત છે કે ખાડો ખોદે તે પડે. પરંતુ આ મનોવિજ્ઞાનીઓ તો એક ડગલું આગળ વધીને કહે છે કે ખાડો ખોદવાની વાત તો પછી આવે છે. ખાડો ખોદવાની કલ્પના કરનાર પણ એમાં પડે છે. અલબત્ત, ખાડો ખોદવાનું કામ મનમાં થતું હોય તો પડવાનું પરિણામ પણ મનમાં જ આવે. પરંતુ અહીં વાત વધુ ગંભીર એટલા માટે બને છે કે મનમાં ખોદેલા ખાડામાં મનોમન પડયા પછી એની પીડા શરીરને જ ભોગવી પડે છે. મન અને શરીરનું અતૂટ અનુસંધાન અહીં કામ કરતું જોવા મળે છે.

૩. સ્વનું દર્શનશાસ્ત્ર

વિશ્વના તમામ દાર્શનિકોને માટે સ્વનો સાક્ષાત્કાર એ જ જીવનનું પરમ લક્ષ્ય રહ્યું છે. સોક્રેટિસે દર્શનશાસ્ત્રનું પરમ લક્ષ્ય જણાવતા કહ્યું હતું કે, ‘તારા આત્માને ઓળખ (Know Thyself).’ લાઓત્ઝુ ‘તાઓ તે કિંગ’માં કહે છે કે ‘બીજા વિશે જાણવું તે ડહાપણ છે પણ પોતાના વિશે જાણવું તે આત્મ સાક્ષાત્કાર છે.’