૫. સ્વ સંકલ્પના – Self Concept

સ્વ સંકલ્પના સ્વ વિશેનું એવું બૌદ્ધિક પાસું છે, જે વ્યક્તિની પોતાના વિશેની સમજને સ્પષ્ટ કરે છે. જ્યારે કોઈ એમ કહે છે કે તે પ્રકૃતિપ્રેમી છે, તે સંવેદનશીલ છે ત્યારે તે પોતાના વિશેનો ખ્યાલ રજૂ કરે છે. અહીં તે પોતે શું છે અને તે બીજાથી કઈ રીતે અલગ છે તે જણાવે છે.

સાયકોગ્રાફ ૪. ‘બોડી લેંગ્વેજ’નું વિજ્ઞાન

વર્તનનું મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે આપણે સભાન ન હોઈએ કે સ્પષ્ટ વિચારતાં ન હોઈએ તો પણ આપણા મનની વાત આપણું શરીર વિવિધ પ્રકારનાં હલનચલનો દ્વારા બોલી નાંખતું હોય છે. આંખ, હોઠ, ચહેરો, ગરદન, હાથના ઉલાળ, ચાલ ઢાલ, ઊભા રહેવાની રીત, બેસવાની પધ્ધતિ, હાસ્ય અને સ્મિત, હોઠનું હલનચલન વગેરે તમામ બાબતો સતત કંઈક ને કંઈક કહેતી હોય છે.

૩. અભિશાપ અને ગાળના બૂમરેંગ

મનોવિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે શાપ અને ગાળ બૂમરેંગ જેવાં છે. આપણામાં કહેવત છે કે ખાડો ખોદે તે પડે. પરંતુ આ મનોવિજ્ઞાનીઓ તો એક ડગલું આગળ વધીને કહે છે કે ખાડો ખોદવાની વાત તો પછી આવે છે. ખાડો ખોદવાની કલ્પના કરનાર પણ એમાં પડે છે. અલબત્ત, ખાડો ખોદવાનું કામ મનમાં થતું હોય તો પડવાનું પરિણામ પણ મનમાં જ આવે. પરંતુ અહીં વાત વધુ ગંભીર એટલા માટે બને છે કે મનમાં ખોદેલા ખાડામાં મનોમન પડયા પછી એની પીડા શરીરને જ ભોગવી પડે છે. મન અને શરીરનું અતૂટ અનુસંધાન અહીં કામ કરતું જોવા મળે છે.

૨. સ્વનું મનોવિજ્ઞાન

મનોવિજ્ઞાનનો મૂળભૂત ઉદ્દેશ્ય જ માનવવર્તનને શાસ્ત્રીય રીતે સમજવાનો છે. એટલે સ્વાભાવિક રીતે જ વ્યક્તિ પોતાના વિશે શું સમજે છે, તે અમૂક રીતે કેમ વર્તે છે, તે તેનો ગહન અભ્યાસ વિષય બની જાય છે. વ્યક્તિ પોતાના સ્વ વિશે શું માને છે તેના પર તેના જીવનનો આધાર રહેલો છે. વ્યક્તિ હોંશિયાર હોય પણ જો તે પોતાને તેમ… Continue reading ૨. સ્વનું મનોવિજ્ઞાન

૧. ‘સ્વ’ એટલે શું?

શિક્ષણનું ધ્યેય વ્યક્તિનો સર્વાંગી વિકાસ કરવાનું છે, આ ધ્યેય તો અધૂરું જ રહે, જો શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી પોતાના સ્વને ન ઓળખે. આ વિષય એ અર્થમાં એટલા માટે પ્રસ્તુત છે કે આનાથી શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ પોતાના સ્વને સાચા અર્થમાં ઓળખી શકશે અને એકબીજાને સારી અને સાચી રીતે સમજી શકશે.

સ્વની સમજ – આમુખ

આધ્યાત્મિક સત્યની વિશેષતા જ એ છે કે, સત્યની પ્રાપ્તિ માટે વ્યક્તિએ સ્વયં યાત્રા કરવી પડે છે. ભગવાન બુધ્ધ, ભગવાન મહાવીર કે ઋષિ પતંજલિએ પ્રબોધેલાં સત્યોથી માર્ગનો પરિચય અવશ્ય થાય છે, પણ એથી સત્યનો બોધ કે આત્મ સાક્ષાત્કાર નથી થઇ જતો. એ માટે તો પ્રત્યેક વ્યક્તિએ પોતે જ એ માર્ગ પર ચાલવું પડે છે. જાતે જ અનુભવ લેવો પડે છે, અને જાતે જ તેના નિરાકરણ પર આવવું પડે છે.

૩૪. નિર્ણયશક્તિ જ મહાશક્તિ!

નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા કદી આડેધડ કે ઊભડક હોઈ શકે નહિ. એક વાત એ પણ સમજી લેવા જેવી છે કે વિચારીને લેવાયેલા નિર્ણયો પણ હંમેશાં સાચા જ નીવડે એવું બનતું નથી. દરેક વ્યક્તિ હંમેશ માટે સાચા નિર્ણયો જ લેશે એવું કહી શકાય નહિ, પરંતુ નિર્ણયો સમજી વિચારીને તથા વૈજ્ઞાનિક પધ્ધતિએ લેવાયા હોય તો ઘણા બધા અવરોધો આપમેળે પાર થઈ જતા હોય છે.

૩૩. મરણિયો બને એ જીવી જાણે!

મરણિયા થવું એટલે મરી જવું એવું નહિ, પરંતુ મરવાની પણ પરવા ન કરવી એટલે જ મરણિયા થવું. જીવતા માનવીનો સૌથી મોટો ભય મૃત્યુ હોય છે. એથી જ માણસ ગમે તેવી કટોકટીમાં પણ જીવતા રહેવા માટે ફાંફાં મારે છે. પરંતુ જેના મનમાંથી એક વાર મરવાનો ભય નીકળી જાય છે એ ગમે તેવું જોખમ લેવા તૈયાર થઈ જાય છે અને મોટે ભાગે એને પાર પણ કરી જાય છે.

૩૨. સપનાંની સૃષ્ટિ – જાગતી અને ઊંઘતી!

સ્વપ્ન એ માનવજીવનની અત્યંત પેચીદી પ્રક્રિયા છે. સ્વપ્નની સદીઓથી મીમાંસા થતી રહી છે. માણસને કેવાં સપનાં આવે છે એનો ઘણો બધો આધાર એના વ્યક્તિત્વ, એની વિચારસરણી, એની આકાંક્ષાઓ અને એની મહત્વકાંક્ષાઓ પર રહેતો હોય છે. હજુ એક ડગલું આગળ વધીને કહેવું હોય તો કહી શકાય કે સ્વપ્નો અને વ્યક્તિનું વિચારતંત્ર પરસ્પરનાં પૂરક બની રહે છે.

૩૧. સફળતા – વહેંચવાથી વધે!

વિજેતા બનવા ઇચ્છતી વ્યક્તિમાં પોતાનામાં એક આગવી સૂઝ હોય, નેતૃત્વના ગુણો હોય અને દીર્ઘદ્રષ્ટિ હોય એ જરૂરી ગણાય. છતાં એને એટલો અહેસાસ તો હોવો જ જોઈએ કે આ બધું એણે એકલે હાથે કર્યું નથી અને કરી શકે પણ નહીં. એમાં એના નાના મોટા અનેક સાથીદારોનો ફાળો રહેલો છે. વળી આટલો અહેસાસ હોય એટલું પણ પૂરતું નથી. એને આ વાતનો અહેસાસ છે એવો અહેસાસ એણે પોતાના સાથીઓને પણ કરાવતા રહેવું પડે છે.